Wie was Mateos Tsaretsi?

Wie was Mateos Tsaretsi?

De geschiedenis van de Armeense drukkerijen in Amsterdam begint bij Mateos Tsaretsi. Hij was een geleerd man die meerdere talen kon lezen en schrijven en daarom jarenlang werkte als notaris voor Katholikos Philippos I. In 1655 kwam dit hoofd van de Armeens Apostolische kerk te overlijden en werd Hakob IV als zijn opvolger benoemd. Deze geestelijke, die in zijn jongere jaren in de leer was geweest bij de drukker Khachatur Kesaratsi in Nieuw Julfa (een Armeens stad bij Isphahan in Perzië), was een groot voorstander van de boekdrukkunst. In 1656 gaf hij Mateos Tsaretsi opdracht om naar Europa te gaan en daar een drukkerij op te richten met als uiteindelijke doel om een Armeense Bijbel te drukken.

In mei 1656 vertrok Tsaretsi vanuit Izmir richting Italië, waar hij veertig dagen later in Venetië aankwam. Aangezien daar in 1512 de eerste Armeense boeken waren gedrukt, hoopte hij er opnieuw een drukkerij te kunnen opzetten. De tijden waren echter veranderd en de Rooms-Katholieke kerk stond niet langer het drukken van niet-katholieke boeken toe. Tsaretsi wilde naar Rome afreizen om de kerkleiders over te halen om hem toch toestemming te geven. Op dat moment brak er een pestepidemie uit, waardoor alle wegen afgesloten werden en hij veertien maanden lang Venetië niet uit kon. Eindelijk kon hij verder reizen, maar helaas zonder het gewenste resultaat. Niet alleen kreeg hij geen toestemming, maar ook had de Congregatie voor de Evangelisatie der Volkeren (Propaganda Fide) een decreet uitgevaardigd waarin stond dat een ieder die de Armenen zou helpen om boeken te drukken, streng gestraft zou worden. Acht maanden lang deed Tsaretsi alles wat in zijn macht was om toch toestemming te krijgen, maar tenslotte zag hij in dat dit niet zou lukken binnen de invloedsfeer van de Rooms-Katholieke kerk. 

Hij had vermoedelijk gehoord dat er in het protestantse Amsterdam meer godsdienstvrijheid heerste; ook de joden hadden hier een eigen drukkerij. Daar kwam nog bij dat de boekdrukkunst in Amsterdam in die periode op een zeer hoog peil stond. 

Toen Tsaretsi in Amsterdam aankwam, slaagde hij erin om met de beroemde stempelsnijder en lettergieter Christoffel van Dijck een overeenkomst te sluiten voor het vervaardigen van drie sets Armeense drukletters in verschillende formaten. Als voorbeeld voor die letters diende een handschrift met een werk van Movses Tatevatsi, dat hij uit Armenië had meegenomen (dit detail werd later door Karapet Andrianatsi vermeld in een gedrukt psalmenboek uit 1661-1662).

Behalve drukletters kocht Tsaretsi ook een groot aantal houtsneden met Bijbelse taferelen van de kort daarvoor overleden kunstenaar Christoffel van Sichem. Verder had hij ornamenten en sierletters in de vorm van vogels en andere dieren, zoals die ook te vinden zijn in Armeense handschriften. Het is niet bekend waar die zijn vervaardigd.

In december 1660 kon Tsaretsi eindelijk beginnen met drukken. Omdat hij nog geen ervaring had met drukken, en omdat de eerste set drukletters die Christoffel van Dijck hem had geleverd vrij groot waren, begon hij niet meteen de Bijbel te drukken, maar maakte hij een start met “Jezus de zoon”, een Bijbelse geschiedenis op rijm van Nerses Shnorhali. Tsaretsi had een paar Nederlandse letterzetters in dienst genomen, maar die konden geen Armeens lezen, wat het werk een stuk moeilijker maakte. Tsaretsi moest elke bladzijde letter voor letter controleren en corrigeren. Zijn gezondheid had zwaar te lijden gehad onder alle ontberingen en in januari werd hij ziek.

Op zaterdagavond 22 januari 1661, om 11 uur, overleed Mateos Tsaretsi. Op dat ogenblik had hij iets meer dan de helft van het boek “Jezus de zoon” gedrukt. Vanuit zijn ziekbed had hij echter met koopman Avetis Ghlitsjents afgesproken dat die de drukkerij zou overnemen. Hoewel deze geen geleerde was, was hij wel een geletterd man en hij slaagde erin het boek te voltooien.

Ondanks zijn ontijdig overlijden heeft Mateos Tsaretsi de basis weten te leggen voor de Armeense boekdrukkunst in Amsterdam, waarmee hij een belangrijk hoofdstuk heeft geschreven in de geschiedenis van de Armeense diaspora.